पावनखिंड

पन्हाळगडाच्या वेढ्यातून सुटून शिवाजी महाराज विशाळगडाकडे निघाले, तेव्हा शत्रूचा पाठलाग रोखण्यासाठी बाजीप्रभू देशपांडे आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी घोडखिंडीत निकराचा लढा दिला.
मोजक्या मावळ्यांनी प्रचंड शत्रुसैन्याला रोखून धरले; त्यांच्या शौर्यामुळे महाराजांना विशाळगडावर सुरक्षित पोहोचण्याची संधी मिळाली आणि घोडखिंड इतिहासात पावनखिंड म्हणून अमर झाली.
स्वामिनिष्ठा, त्याग, धैर्य आणि स्वराज्यावरील निष्ठा यांचे प्रभावी चित्रण करणारी रणजित देसाई यांची पावनखिंड ही मराठी ऐतिहासिक साहित्यातील महत्त्वाची कादंबरी आहे.